ناباروری

ناباروری چیست؟

ناباروری به عدم توانایی در باردار شدن پس از یکسال ازدواج و نزدیکی بدون استفاده از روش‌های پیشگیری گفته می‌شود. 10-15 درصد زوجین از ناباروری رنج می‌برند که در این میان 40 درصد عامل بروز ناباروری در زنان، 40 درصد در مردان و 20 درصد در هر دو زوج است.

برای اینکه یک حاملگی به صورت موفقیت‌آمیز ایجاد شود باید تمامی مراحل تولید سلول جنسی نر و ماده و همچنین لقاح آنها به صورت کامل و دقیق صورت بگیرند تا شاهد یک حاملگی موفق باشیم. برخی از مشکلات مربوط به ناباروری در هنگام تولد به وجود می‌آیند و برخی از آنها نیز در طول زندگی و به دلیل سبک زندگی افراد ایجاد ‌می‌شوند. ناباروری ممکن است در یکی از زوجین یا هر دو شریک جنسی وجود داشته‌باشد. به صورت کلی یک سوم عامل تمام ناباروری‌ها مربوط به آقایان، یک سوم تمام ناباوری‌ها مربوط به خانم‌ها و باقی آن به دلایل ناشناخته و یا مربوط به هر دو شریک رابطه‌ی جنسی می‌باشد.

علل ناباروری در مردان چیست؟

عوامل متعددی در ناباروری مردان دخیل هستند که وابسته به مشکلات تولید اسپرم و یا انتقال آن می‌باشد. اولین تستی که در این خصوص به مراجعین توصیه می‌شود بررسی مایع منی می‌باشد. تولید اسپرم ممکن است تحت تاثیر علل هورمونی، بیماری‌های مزمن، جراحی قبلی، بیماری‌های دوران کودکی و فاکتورهای محیطی و شیوه خاص زندگی قرار گیرد. روش‌های درمانی مختلفی برای هر کدام از علل ذکر شده به تفکیک وجود دارد. چند علت مهمتر در خصوص ناباروری با علت مردانه عبارتست از:

• انسداد مسیر اسپرم
• عفونت‌های منتقله از راه جنسی
• بیماری‌های مزمن
• اختلال در نعوذ
• اختلال در تولید اسپرم
• تماس با مواد مخرب و آسیب‌رسان نظیر مس، کادمیوم و جیوه، اکسید اتیلن، کلرید وینیل، مواد رادیو اکتیو و اشعه
• عدم نزول بیضه‌ها
• ضربه به ناحیه تناسلی
• آسیب به علت سرطان و درمان‌های آن رادیوتراپی و شیمی‌ درمانی
• واریکوسل
• بعضی از داروها
• استعمال دخانیات و الکل یه میزان زیاد
• واریکوسل یا واریس بیضهشایعترین علت قابل اصلاح ناباروری در مردان است. واریکوسل می‌تواند باعث کاهش رشد بیضه و در نهایت کوچک شدن بیضه شود. همچنین با اثر بر اسپرم‌ها باعث کاهش حرکت و تعداد آنها و تغییر مورفولوژی (شکل ظاهری) آنها خواهد شد. در مواردی که واریکوسل در معاینه با شدت متوسط تا شدید وجود دارد نیاز به عمل جراحی میکروسکوپیک برای اصلاح آن احساس می‌شود.
• از طرفی در مواردی که تعداد اسپرم‌ها در مایع منی صفرباشد پس از بررسی اولیه نیاز به نمونه برداری از بیضه‌ها برای بدست آوردن اسپرم و استفاده از آن برای کاشت جنین وجود دارد.

علل ناباروری در زنان چیست؟

لیست طولانی از این علل وجود دارد که به صورت خلاصه شامل موارد زیر است:

• اختلالات تخمک‌گذاری (سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، فعالیت‌های ورزشی شدید، دیابت، کاهش وزن شدید، چاقی، استرس‌های روحی)
• انسداد لوله‌های رحمی به علت انجام اعمال جراحی بر روی لگن و لوله‌ها، بیماری‌های التهابی لگن و آندومتریوز
• ناهنجاری‌های مادرزادی شامل اختلالات سیستم تناسلی
• سن بالای 35 سال (کاهش تعداد فولیکول‌های تخمدان، کاهش کیفیت تخمک‌ها، افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌ها در سنین بالا‌تر، افزایش احتمال سقط)
• اختلالات هیپوتالاموس، غده هیپوفیز، آدرنال و تیروئید
• یائسگی زودرس

در میان این عوامل مشکلات تخمک‌گذاری شایع‌ترین عامل بروز ناباروری در زنان شناخته شده است.

فاکتورهای خطر:

سن:

باروری خانم‌ها از سنین میانی دهه‌ی سوم زندگی شروع به کاهش می‌کند و در سنین ۳۷ سالگی این کاهش با شدت بیشتری صورت می‌گیرد. آقایان با سنین بالای ۴۰ سال نیز ممکن است باروری کمتری نسبت به آقایان جوان‌تر داشته‌باشند.

استفاده از تنباکو:

استفاده از سیگار، ماریجوانا و سایر مواد مخدر می‌تواند احتمال باروری هر دو جنس را کاهش دهد. این مواد همچنین اثر روش‌های درمانی ناباروری را کاهش می‌دهند.

استفاده از الکل:

مصرف هیچ مقداری از الکل برای خانم‌های حامله توصیه نمی‌شود. استفاده از مشروبات الکلی در آقایان به کاهش تولید اسپرم منجر می‌شود.

کم‌وزن‌بودن بیش از حد:

این عامل هم در خانم‌ها و هم در آقایان منجر به کاهش احتمال باروری می‌شود.

ورزش:

این عامل مانند شمشیری دو لبه عمل می‌کند. چاقی، از اثرات مخرب نداشتن تحرک کافی است که در نهایت به افزایش خطر ناباروری منجر می‌شود. از طرفی ورزش بیش‌ از حد در بانوان منجر به کاهش احتمال باروری می‌شود.

عوامل محیطی

ناباروی به عوامل زیادی وابسته می‌باشد که یکی از آنها قرارگیری در معرض آلودگی‌های شیمیایی و سموم است. سر دسته این مواد سمی، بیسفنول A می‌باشد که در بطری‌های پلاستیکی وجود دارد. استفاده مکرر از این ظروف و نگهداری مایعات داغ و اسیدی در آنها، باعث آزاد شدن هر چه بیشتر این ماده خواهد شد که به شدت در باروری تاثیر منفی می‌گذارد.

محققان در یک مطالعه علمی، با بررسی جامعه آماری نابارور مشخصی، دریافتند سطح بیسفنول A به شکل معنا داری در ادرار این افراد بسیار بالا بوده است و این میزان، گواه بر ورود زیاد این ماده به بدن این اشخاص می‌دهد.

تاثیر آفت کش‌ها و سموم در ناباروری

یکی دیگر از این مواد شیمیایی که می‌توانند ایجاد ناباروری کنند، آفت کش‌ها هستند. به دلیل عدم نظارت کافی بر تولید محصولات کشاورزی و به کارگیری غیر استاندارد آفت کش‌ها، در برخی موارد میزان سموم داخل میوه‌ها و سبزیجات بالا است و دوز بالای این سموم در بدن، می‌تواند عامل ناباروری باشد.

میزان شیوع ناباروری

آمارها نشان می دهد شیوع ناباروری در ایران بین 13الی 18% است که با متوسط آمارهای جهانی مطابقت دارد. معنی این آمار آن است که از هر 100 زوج جوانی که ازدواج می کنند، حدود 15 زوج، از ناباروری رنج می برند.در واقع می‌توان گفت: در کشور ما که سالانه یک میلیون ازدواج ثبت می شود، حدود 150 هزار زوج، به زوجهای نابارور اضافه می‌گردد. این آمار و ارقام بیانگر آن است که در ایران حدود 3 میلیون زوج نابارور وجود دارد.

Assisted reproductive technology ) ART ) یا روشهای کمک باروری:

در مواردی که باروری با روش طبیعی صورت نمی‌گیرد، خواه علت آن شناخته شده یا ناشناخته باشد روشهای کمک باروری برای افزایش قدرت باروری زوج به کمک خواهند آمد. در مورد تصمیم گیری برای اینکه از کدام روش در درمان استفاده شود فاکتورهای گوناگونی مانند طول مدت ناباروری، سن زوجین، آزمایش اسپرموگرام مرد، وضعیت تخمک گذاری و شرایط رحم، بیماری‌های زمینه‌ای زن و شوهر، هزینه‌های درمان و … نقش دارند.

1) تلقیح داخل رحمی (IUI (Intrauterine insemination :

آی یو آی ساده ترین و معمولاً اولین روشی است که به کار می‌رود. این روش معمولاً در مواردی کاربرد دارد که تعداد اسپرم یا حرکت آنها کم باشد یا حجم مایع منی کم است یا مرد به علت نداشتن میل جنسی یا توانایی نزدیکی یا اشکال ساختاری مجرا (قرار نداشتن مجرا در محل نرمال=هیپوسپادیاس) قادر به انتقال مناسب مایع منی به داخل واژن همسر خود نباشد.

همچنین در مواردی که در زن مشکلات دهانه رحم (مانند اختلال در ترشحات دهانه رحم) یا اختلالات ایمنی گردن رحم وجود داشته باشد یا زن به هر علتی توانایی نزدیکی طبیعی را نداشته باشد، این روش توصیه می‌شود. از نظر فاکتور مردانه بهتر است حداقل تعداد ده میلیون اسپرم دارای حرکت مناسب وجود داشته باشد.

این روش به صورت سرپایی قابل انجام است. پس از آنکه همسر نمونه اسپرم را به آزمایشگاه تحویل داد پردازش روی آن انجام می شود واسپرم‌های با کیفیت بهتر و حرکت بیشتر توسط یک کاتتر(لوله باریک) توسط پزشک به درون رحم زن منتقل می‌شوند. معمولاً این کار بدون درد انجام می‌شود.
مدت کوتاهی پس از انجام تزریق، خانم مرخص می‌گردد و نیازی به استراحت مطلق وجود ندارد. حدود دو هفته بعد تست بارداری چک می گردد.

این عمل را می‌توان چندین بار تکرار نمود. البته در طول یک دوره از عادت ماهیانه یک بار این کار انجام می‌شود و زمان آن نیز توسط پزشک و با در نظر گرفتن شرایط خانم و انجام سونوگرافی و اطمینان از داشتن تخمک کافی انجام می گردد. در برخی موارد نیاز به تجویز داروهای خوراکی یا تزریقی برای افزایش شانس بارداری وجود دارد. امکان انجام تعیین جنسیت البته نه با دقت صد درصد، با روش آی یوآی وجود دارد.

2) لقاح خارج رحمی (IVF (In vitro Fertilization:

در مواردی که در رحم زن اسپرم‌ امکان رسیدن به تخمک را نداشته باشند مانند تعداد کم اسپرم‌ها و حرکت ضعیف آنها یا انسداد لوله‌های رحمی در زن یا چسبندگی‌های حفره لگنی از این روش استفاده می‌شود.

در این روش ابتدا تخمدان‌های زن با تجویز داروهای تحریک کننده تخمک گذاری تحریک شده و در روز مشخص با بیهوشی خفیف و با کمک سوزن مخصوص توسط متخصص زنان با هدایت سونوگرافی از راه واژن تخمک‌های آزاد شده، کشیده می‌شوند (به این کار پونکسیون یا پانکچر گفته می‌شود). از سوی دیگر مرد نیز نمونه مایع منی را تحویل آزمایشگاه می‌دهد.

در آزمایشگاه جنین شناسی اسپرم‌ها پس از پردازش در محیط کشت مناسب در مجاورت تخمک‌ها قرار می‌گیرند تا به آنها وارد و آنها را بارور سازند. در صورت بارور شدن تخمک‌ها جنین تشکیل می‌شود که این جنین (ها) حدود 48 تا 72 ساعت پس از تشکیل با کاتتر (لوله باریک) بدون نیاز به بیهوشی به داخل رحم زن انتقال می‌یابند.

3) میکرو اینجکشن یا تزریق اسپرم داخل تخمک (Micro Injection or ICSI (Intra-cytoplasmic sperm injection:

در مواردی که اسپرم‌ها تعداد کم یا شکل غیرطبیعی یا حرکت ضعیف یا مجموعی از همه اینها را دارند یا تعداد اسپرم فرد در آزمایش صفر می‌باشد و در اصطلاح آزوسپرمی است، و با روش نمونه برداری (میکروتسه) با عمل جراحی و یا باسوزن از داخل بیضه‌ها اسپرم به دست آمده باشد یا هنگامی که تمامی روشهای کمک باروری قبلی با شکست مواجه شده اند از این روش استفاده می‌شود.

در این روش نیز مانند روش آی وی اف ابتدا تخمدان‌های زن با تجویز داروهای تحریک کننده تخمک گذاری تحریک شده و در روز مشخص با بیهوشی خفیف و با کمک سوزن مخصوص توسط متخصص زنان با هدایت سونوگرافی از راه واژن تخمک‌های آزاد شده کشیده می‌شوند (پونکسیون).

از سوی دیگر مرد نیز در صورتی که در آزمایش منی خود اسپرم دارد نمونه مایع منی را تحویل آزمایشگاه می دهد در صورت صفر بودن تعداد اسپرم‌ها (آزوسپرمی) از داخل بیضه با روش نمونه برداری (بیوپسی) یا با سوزن مخصوص توسط متخصص اورولوژی اسپرم گرفته می‌شود و به آزمایشگاه جنین شناسی منتقل می‌شود.

سپس متخصص جنین شناسی در آزمایشگاه با انتخاب یک اسپرم مناسب آن را با سوزن مخصوص و با بزرگنمایی میکروسکوپیک به درون تخمک تزریق می‌نماید تا جنین تشکیل گردد. معمولاً جنین (ها) 48 تا 72 ساعت پس از تشکیل با کاتتر (لوله باریک) بدون نیاز به بیهوشی به داخل رحم زن انتقال می‌یابند.

معمولاً در هر بار انتقال با صلاحدید پزشک تعداد حداکثر 2 تا 3 جنین منتقل می‌شوند و جنین‌های باقیمانده در صورت داشتن کیفیت مناسب فریز می‌گردند تا درآینده در صورت نیاز انتقال یابند. حدود 2 ساعت پس از انتقال جنین خانم مرخص می‌گردد و به مدت 3 تا 5 روز نیاز به استراحت نسبی دارد و از انجام فعالیت‌های سنگین باید پرهیز نماید و 10 تا 14 روز بعد تست بارداری انجام دهد.

معمولاً در هر بار انتقال با صلاحدید پزشک تعداد حداکثر 2 تا 3 جنین منتقل می‌شوند و جنین‌های باقیمانده در صورت داشتن کیفیت مناسب فریز می‌گردند تا درآینده در صورت نیاز انتقال یابند.

حدود 2 ساعت پس از انتقال جنین خانم مرخص می‌گردد و به مدت 3 تا 5 روز نیاز به استراحت نسبی دارد و از انجام فعالیت‌های سنگین باید پرهیز نماید و 10 تا 14 روز بعد تست بارداری انجام دهد.